Vinçlerin emniyetli çalışması açısından önemi fazla olan ve bakım harcamaları içinde üst sıralarda yer alan konulardan biri halattır. Eski vinç halatları kendir gibi bitki esaslı idi. Benzer yapıdaki ancak daha kalın halatlar İstanbul vapurlarında da kullanılırdı. Bitkisel halatların ne zaman değiştirileceklerini öngörmek fazla tecrübe gerektirmezdi. Zaman içinde aşınan halatın etrafında iplikler oluşur, halat yer yer incelirdi. Bu apaçık “miadım doldu” mesajına aldırmamanın riski büyüktü. Hiç vinç halatının kopuşuna şahit olmadım ama fırtınalı bir havada vapurun halatının kopuşunu ve içindeki gerilimi kamçı gibi şaklayarak boşaltışını yaşamıştım. O zamandan beri hep halat mahallinden uzak durmaya dikkat ederim. Size de tavsiye ederim…

*   *   *

Zaman içinde bitkisel halatlar terk edildi. Yerlerini vapurlarda sentetiklere, vinçlerde de çeliğe bıraktılar. İşe çelik girince halat tasarımı da karmaşık bir mühendislik problemi haline geldi. Ancak halatlara 10 yıla kadar uzayan ömürle birlikte büyük mukavemet de kazandırdı. Daha ince kesitli halatlar daha büyük ağırlıkları güvenle kaldırmaya başladı. Yalnız bir de olumsuz gelişme oldu; bitkisel halatlarda kolayca fark edilen yaşlanma çelikte görülemiyordu. Metal yorgunluğu ve iç tel kırıkları haliyle fark edilemediğinden halatın değiştirilmesine ilişkin işaret kalmadı. Halatlar ansızın (!) kopmaya başladılar. Örneğin 2010 yılının Temmuz ayında iki işçi Konya’da Aralık ayında da bir kişi Bursa’da halat kopması sonucu hayatlarını kaybettiler.  Bugün için ölümcül vinç kazalarının bir numaralı nedenidir halat kopmaları.

*   *   *

Halatların ömürlerini etkileyen tek faktör yük ağırlığı ve frekansı değil! Ortam nemi, hız, yağlama yetersizliği ve UV ışınları da etkili. Bunlardan başka kanca yuvası içindeki açı ile makara açısı da önemli yapısal faktörler. Artık vinç üreticileri bu son iki faktöre dikkat ederek tasarım yapmaktalar. Bunlar ömrü uzatan, ancak öngörü sağlamayan uygulamalar. Fakat geçenlerde halatın kalan ömrünü tahmin eden bir sistemin icat edilmiş olduğunu okudum. Bir ecnebi vinç firmasının buluşu olan bu sistem vinç çalışmaktayken kalan halat ömrünü kestirip gerekirse erken uyarı vererek halatın acilen değiştirilmesi gerektiğine dikkat çekiyormuş. Açıkçası bu icattan çok mutlu oldum. Artık halat kopmaları hayattan kopma anlamına gelmeyecek.

2011’in böyle güzel haberlerle dolu olması dileğimle.