Yangın ve Patlama Risk Değerlendirmesi (Fire and Explosion Risk Assessment – FERA), yanıcı maddelerin işlendiği veya depolandığı tesislerde yangın ve patlama tehlikelerini sistematik olarak tanımlayan, sonuç ve frekanslarını nicel olarak değerlendiren ve risk azaltma tedbirlerini belirleyen analiz aracıdır.

FERA, tesisteki bütünlük kaybı (Loss of Containment – LOC) kaynaklı büyük kaza tehlikelerini (Major Accident Hazard – MAH) ele alan, nicel risk analizi (QRA) yöntemlerine dayalı bir çalışmadır. QRA’dan farkı, kimyasalların tüm tehlikeleri yerine yalnızca yangın ve patlama risklerinin tesis üzerindeki etkilerine odaklanmasıdır. Başlıca alıcılar (receptors) şunlardır:

· Güvenlik açısından kritik elemanlar (Safety Critical Elements – SCE),

· Proses ekipmanları ve boru hatları,

· Taşıyıcı yapılar ve binalar,

· Kaçış, tahliye ve kurtarma (EER) elemanları.

Amaç, her alıcı için riski kabul kriterleriyle karşılaştırmak ve kabul edilemez veya ALARP (As Low As Reasonably Practicable) bölgesindeki riskler için risk azaltma tedbirlerini (Risk Reduction Measures – RRM) belirlemektir. Tedbirler doğrudan tasarıma yansır:

· Tesis yerleşimi,

· Pasif ve aktif yangın koruması (PFP/AFP),

· Binaların yangın ve patlama dayanımı,

· Tasarım kaza yükleri (DAL).

FERA’NIN TEMEL ADIMLARI

1- Tehlike tanımlama ve senaryo geliştirme: HAZID/HAZOP çıktıları ve izole edilebilir proses bölümleri esas alınarak sızıntı senaryoları tanımlanır. Senaryolar küçük, orta, büyük sızıntı ve tam boru kırılması için ayrı ayrı oluşturulur.

2- Sonuç analizi: Gaz dağılımı, jet ve havuz yangını, ani parlama (flash fire) ve buhar bulutu patlaması (VCE) modellenerek ısıl radyasyon, yanıcı bulut boyutu ve patlama aşırı basıncı hesaplanır. Hedeflenen sonuca göre PHAST, EFFECTS, FRED veya ALOHA gibi yazılımlar kullanılabilir.

3- Kırılganlık değerlendirmesi: Hesaplanan ısıl radyasyon ve basınç değerleri, HSE, CCPS ve API gibi kaynaklardan alınan alıcı dayanım kriterleriyle karşılaştırılarak güvenli, tampon ve sıcak bölgeler belirlenir.

4- Frekans analizi ve olay ağaçları: Rastgele sızıntıların (flanş, vana, conta vb.) frekansları parça sayımı ve genel arıza verileriyle, aşırı basınç veya taşma gibi belirli nedenlere bağlı senaryolarınki ise koruma katmanları analizi (LOPA) ile belirlenir. Bu frekanslar, kimyasala özgü erken ve geç tutuşma olasılıklarıyla olay ağacı analizinde (ETA) birleştirilerek her kaza sonucunun yıllık frekansı elde edilir.

5- Risk değerlendirmesi ve tedbirler: Her alıcı için aşılma frekansları kabul kriterleriyle karşılaştırılır; gerekli tedbirler belirlenerek ALARP gösterimi yapılır.

PROSES GÜVENLİĞİNDE FERA'NIN STRATEJİK ÖNEMİ

Petrol, doğalgaz ve kimya tesislerinde jet ve havuz yangınları, ateş topları (fireball) ve buhar bulutu patlamaları; ekipman ve taşıyıcı yapı hasarına, komşu ünitelere sıçramaya (domino etkisi) ve kaçış imkânlarının ortadan kalkmasına yol açarak katastrofik kayıplara neden olabilir.

FERA, senaryoların şiddetini ve sıklığını birlikte değerlendirerek önlemlerin sezgiye değil sayısal verilere göre önceliklendirilmesini sağlar. Böylece hem olasılığı çok düşük senaryolara dayalı aşırı tasarım hem de gerçek riskin gözden kaçması önlenir. FERA çıktıları şu kararlara doğrudan girdi sağlar:

Emniyetli tesis yerleşimi (Facility Siting & Layout): Proses üniteleri, kontrol odaları ve acil durum ekipmanları, aşılma frekanslarının kabul edilebilir kaldığı konumlara yerleştirilir. Üniteler arası mesafeler ve yangın bölgeleri (fire zones) bu sonuçlara göre belirlenir.

Yangından korunma sistemlerinin tasarımı (PFP ve AFP): PFP uygulanacak alanlar, yangın duvarları ve aktif sistemlerin (deluge, su spreyi, köpük) kapsam ve kapasitesi FERA hesaplarına dayandırılır. Hidrant ve monitörler, personelin güvenle yaklaşabileceği ısıl radyasyon sınırlarının dışına konumlandırılır.

Madencilik Proseslerinde Güvenilir Ölçüm Çözümleri
Madencilik Proseslerinde Güvenilir Ölçüm Çözümleri
İçeriği Görüntüle

Algılama ve izolasyon: Yanıcı bulut ve yangın senaryoları, gaz ve alev dedektörlerinin yerleşimini ve acil durdurma (ESD) ile basınç düşürme (blowdown) sistemlerinin devreye girme sürelerini belirler. Kısa izolasyon süresi; salınan miktarı, etki mesafelerini ve yayılma olasılığını azaltır.

Patlama dayanımı ve binaların korunması: Sıkışık proses alanlarında hesaplanan aşırı basınç ve impuls değerlerinden kontrol odaları ve diğer kritik yapılar için patlamaya dayanıklı (blast-resistant) tasarım kriterleri ve DAL değerleri türetilir; gerekirse portatif binaların yeri değiştirilir.

Kaçış, tahliye ve kurtarma (EER): Kaçış yollarının, toplanma noktalarının ve geçici sığınakların yangın ve patlama etkileri karşısında kullanılabilirliği değerlendirilir.

Yaşam döngüsü boyunca risk yönetimi: FERA tek seferlik bir çalışma değildir; proses değişiklikleri ve yeni yatırımlar değişiklik yönetimi (MOC) kapsamında yeniden değerlendirilir. Sonuçlar, güvenlik raporlarının da temel girdisidir.

Üç bölümlük yazımızın ikinci bölümü “FERA’nın Proses Yaşam Döngüsündeki Yeri” devamında yayımlanacaktır.